مهدی جامی
بر اساس گلگشتی در شعر کلاسيک فارسی
جائ آن دارد که برأی قدردانی از این تحقیق جالب و ارزنده از طریقhttp://www.۴۱۶-florist.com/ یک سبد گل رز و لاله و لی لی برای نویسنده قرستاده شود.
شعر فارسی بسياری از جنبه های حيات اجتماعی ايرانيان را در خود حفظ کرده است هر چند که تا کنون اين جنبه ها کمتر کاويده شده است.
شايد تسلط استعاره بر شعر عاملی برای توجه کمتر به آن در شناخت تاريخی بوده است زيرا چنين شناختی بايد واقعگرايانه باشد و از استعاره دوری گزيند. کارکرد اصلی شعر به هر روی سيراب کردن ذوق هنری است. اما به دليل آنکه شعر از سندهای تاريخی زبان است هميشه می تواند به عنوان سند تاريخ اجتماعی مردمان همزبان نيز به کار گرفته شود.
پرسش آغازين من در تاريخ ايرانی گل آن بود که وقتی حافظ می گويد: “وظيفه گر برسد مصرفش گل است و نبيذ”، می توان آن را به اين معنا گرفت که حافظ علاوه بر شراب خريدن با مستمری ماهانه خود گل هم “می خريده” است؟ ظاهرا اينطور است. اما اگر گل را می خريده اند پس کسانی هم گل فروشی می کرده اند و جايی هم برای فروختن گل بوده است. اگر اينطور باشد پس گل فروشی يک شغل قديمی است با سابقه کهن. اما چقدر کهن؟ و آيا ما هيچ از آيين های اين “کار” می دانيم؟ آيا شعر فارسی که به يک معنا سرزمين گل است هيچ چيزی از کار وبار گل به ما می گويد؟
پيدا کردن شعری از کسايی مروزی (قرن چهارم) - که مانند شاعران همعصر خود بسيار به گلهای گوناگون ارادت دارد- چندان مشکل نبود:
گل نعمتی است هديه فرستاده از بهشت
مردم کريم تر شود اندر نعيم گل
ای گلفروش گل چه فروشی برای سيم
وز گل عزيزتر چه ستانی به جای گل؟
ديدن اين شعر کافی است که تاريخ گلفروشی را در سرزمين ادب فارسی دست کم به هزار سال گسترش دهد. اما در فاصله اين سند هزار ساله از وجود گلفروشان تا روزگار ما، آنچه ما از طريق شعر فارسی در باره تاريخ گل و کار و بارش می دانيم چندان زياد نيست.
از آنجا که به سندی برنخورده ام که از دکانهای گل فروشی ياد کند ناچار بايد راههای ديگری برای انتقال گل از باغ به دست دوستداران گل وجود می داشته است. در تاجيکستان هنوز گل فروختن بر طبق و صفه انجام می شود. دکان گل معنا ندارد! گل ثروتی است که دزد نمی برد و کالايی است که تازه اش ارزش دارد. ولی هر چه بوده برای فروش گل دست کم در شماری از شهرها بازار و راسته خاص گلفروشان وجود داشته و اين را از اشاره سيف فرغانی می توان دانست که خود نيز از مردم آسيای ميانه بوده است:
ای کوی تو ز رويت بازار گلفروشان
ما بلبلان مستيم از بهر گل خروشان
که چه بسا بيشتر دارای بساط گل بوده است تا دکان گل:
جبين، صبح بهار باده نوشان
کف اش روی بساط گلفروشان - دانش
با اينهمه بخش مهمی از گلفروشی را نيز دخترکان روستايی بر سر راهها انجام می داده اند. و حتما با سبدی از گل در دست يا طبقی از گل بر سر يا در کنار. در تمام آسيای ميانه هنوز زنان و دختران فروشندگان محصولات باغی خود در راهها و جاده ها هستند. در ايران و افغانستان هم نمونه دارد. شهريار از اين رسم در روزگار ما چنين ياد می کند:
ای گل فروش دختر زيبا که می زنی
هر دم چو بلبلان بهاری صلای گل
و البته گل به قيمت بوده و گاه نرخ آن بالا و پايين هم می شده است:
نرخ گل و گلشکر شکسته
زان چهره خوب و لعل دلجوی- سعدی
www.golbeiran.comدر این بهار و نوروز از طریق این سایت به عزیزان خود سبدهای زیبای بهاری هدیه دهید
گلگشتی در شعر فارسی نکته های ديگری از کار وبار گل و شخصيت والامقام آن را نشان می دهد.
باغ گل و چيدن گل
دامن و آستين گل
دسته کردن گل
سبد گل و طبق گل
تخت گل
گلدان و گلخانه
گل دادن و دوستداری گل
گل افشاندن
گلگشت نوروزی
گل و آيين شراب
گل و گلاب
گل در دکان عطار
گل کاغذی
رفتم به باغ صبحدمی تا چنم گلی
اولين جای معمول برای حضور گل، باغ گل يا گلشن و گلستان است. فردوسی از گل چيدن و سنبل چيدن در گلستان ياد می کند:
بهار آمد از گلستان گل چنيم / ز روی زمين شاخ سنبل چنيم
که در عين حال از تقارن نوروز و سنبل نيز پرده بر می دارد.
اما اگر گل در باغ نباشد حتما در چمن آراسته باغ خانه و کاخ و ميدان است يا در چمن وحشی راه و صحرا:
افسر سلطان گل پيدا شد از طرف چمن / مقدمش يارب مبارک باد بر سرو و سمن
وقت چيدن گل البته بهار است و فردوسی نصيحت می کند که در آن تاخير نبايد کرد:
گلستان که امروز باشد به بار
تو فردا چنی گل نيايد به کار
و زمان مناسب چيدن گل بهاری صبحگاهان است چنانکه حافظ می گويد:
رفتم به باغ صبحدمی تا چنم گلی
آمد به گوش ناگهم آواز بلبلی
گل از نظر اهل دل گويی اصلا برای چيدن است چرا که اگر چيده نشود به دست باد بيهوده ورق ورق خواهد شد:
گل بخواهد چيد بی شک باغبان
ور نچيند خود فرو ريزد به باد – سعدی
چيدن گل نيز کاری هر روزه است و تازه به تازه:
گل برچينند روز به روز از درخت گل / زين گل بنان هنوز مگر گل نچيده اند - سعدی
پيش از سعدی، نظامی هم در بيانی که شبيه ضرب المثل است گفته است:
گلی ديدم نچيدم بامدادش / دريغا چون شب آمد برد بادش
حافظ که شاعر گل است به صوفی گل گريز توصيه می کند دماغی به بوی گل تر کند و خرقه را به خار بخشد و با چيدن گل شادمانه تر زندگی کند:
صوفی گلی بچين و مرقع به خار بخش
وين زهد خشک را به می خوشگوار بخش
چه دامن های گل باشد در اين باغ
باری، وقتی هم که گل را می چيده اند يکی از راههای حمل شخصی گل، نهادن آن در آستين های سرگشاد لباس های قديمی بوده است:
ترسم کزين چمن نبری آستين گل
کز گلشن اش تحمل خاری نمی کنی - حافظ
يک راه ديگرش هم که از خار ايمن تر بوده و سعدی به آن مشتاق تر دامن لباس می بوده:
چه دامن های گل باشد در اين باغ / اگر چيزی نگويد باغبانم
سخن او در عين حال به گل چينی های پنهان از نظر باغبان اشاره دارد. حافظ حتی از فرياد باغبان هم هراسی ندارد:
چو گل به دامن از اين باغ می بری حافظ
چه غم ز ناله و فرياد باغبان داری
ولی به هر حال گل به دامن بردن بی زحمت خار هم نبوده است:
گر من از خار بترسم نبرم دامن گل / کام در کام نهنگ است ببايد طلبيد - سعدی
گل سرخ و سفيد را دسته بستم
گل دسته کردن از قديم آيين آماده سازی اوليه گل برای عرضه بوده است. سنايی غزنوی می گويد:
از دست بداده دسته گل / در پای هزار خار داريم
جای ديگر هم فروتنانه می گويد:
گر دسته گل نيايد از ما/ هم هيزم ديگ را بشاييم
سعدی از رابطه هميشگی دسته گل و عاشق پرده بر می دارد:
گل دسته اميدی بر دست عاشقان نه
تا رهروان غم را خار از قدم برآيد
و امير خسرو دهلوی نيز به شيوه دسته کردن گل اشاره می آورد:
چه کرد پيش رخت گل که گلفروش او را
به دست خود به گلو بسته ريسمان انداخت
که پيداست در رسم گلفروشان چنانکه تا امروز ديده می شود دسته گل را با نخی (يکی از معانی ريسمان) می بسته اند. سايه اين معنا را در کمربسته بودن يار/ گل می بينيم:
چه کمر بسته ای ای گل که مگر باز کنی / جيب جان پاره به آن غمزه غماز مرا
در دوبيتی های زنان ايران هم از اين گلدسته ساختن ياد می شود:
گل سرخ و سفيد را دسته بستم/ ميون صد جوون دل ورتو بستم
رنگ گلها برای خود داستانی دارد که در اينجا به آن وارد نمی شويم اما برای نمونه در اين دوبيتی تاجيکی سفيدی گل و بخت با هم تقارن آشکاری دارند
آچمه (مادرم را) بگو معلمه دوماد بگيره / يک دسته گل سفيد سوغات بگيره
و البته يک دسته گل کوچک که بوی خوش دهد از صد خرمن گياه بی بو بهتر است:
يک دسته گل دماغ پرور
از خرمن صد گياه بهتر - نظامی
از گل طبقی نهاده کين روی من است
دسته گل به شيوه های مختلف آرايش می شده از جمله در قالب سبد گل. از سبد گل گويا در شعر قديم چندان ياد نشده است. لغتنامه دهخدا تنها به شعر صائب اشاره می کند که نشان می دهد پيشتر از او اين ترکيب به کار نرفته است:
گل سر سبد عمر چشم بيدار است
برغم ديده گلچين روزگار مخسب
گل سرسبد هم بنابرين اصطلاحی است متاخر. در شرح آن گفته اند که معمولا گلفروشان و باغبانان هر گلی را که کلان تر و بهتر باشد بر سر سبد گل می نهند.
اما آنچه در متون قديم بيشتر آمده است طبق گل است. نوعی از عرضه و آرايش موقت گل که تا روزگار ما نيز باقی مانده است. بسياری از ما شايد هنوز طبق های گل نوروزی را به ياد می آوريم که گلکاران گلفروش بر سر می نهادند و در کوچه ها به وقت بهار می گشتند تا به دعوت اين و آن بنفشه ها و ديگر انواع گلها را در باغچه خانه مردم بکارند.
يکی از شواهد مشهور طبق گل در گلستان سعدی است که در اشاره به کتاب خود می گويد:
به چه کار آيدت ز گل طبقی / از گلستان من ببر ورقی
پيش از او منوچهری در اشاره به رسم طبق کشی گل گفته است:
چو حوران اند نرگس ها همه سيمين طبق بر سر
نهاده بر طبق ها بر، ز زر ساو ساغرها (ساو باج است)
اما اشاره مستقيم به طبق گل در اين بيت از ابوسعيد ابوالخير آمده است:
از گل طبقی نهاده کين روی من است
وز شب گرهی فکنده کين موی من است
به تخت گل بنشانم بتی چو سلطانی
يکی از شيوه های اشرافی و گرانقيمت برای عرضه گل که مهارت های خاص خود را طلب می کرده است آراستن تخت شاهان و بزرگان به گل بوده است:
به تخت گل بنشانم بتی چو سلطانی / ز سنبل و سمن اش ساز طوق و ياره کنم (ياره دستبند است)
اين را حافظ می گويد و پيداست که تخت گل آراستن از آيين های به تخت نشستن سلاطين بوده است. تصوير کامل تری که به عکسی از شاه و نديم اش می ماند در اين بيت حافظ می آيد:
به چمن خرام و بنگر بر تخت گل که لاله
به نديم شاه ماند که به کف اياغ دارد (اياغ پياله شراب است)
گاه نيز تخت را به باغ می برده اند يا تختی در باغ برپا می کرده اند:
به فرمان ببردند پيروزه تخت / نهادند زير گل افشان درخت - فردوسی
برای انسان قديم جشن و باغ با هم پيوند داشته است و باغ پذيرای بسياری از مهمانی ها و جشن ها بوده است:
يکی جشن گردند در گلستان/ ز زاولستان تا به کابلستان - فردوسی
مسند گل
اما شاه و گدا هر دو برای نگه داشتن گل چيده از باغ به گلدان نياز داشته اند. گلدان در شعر قديم ظاهرا نمونه و شاهدی ندارد و کاربرد آن از ميانه تاريخ ادبيات فارسی شروع می شود اما از آنجا که امير خسرو دهلوی از گل های نهاده در کوزه ياد می کند بايد کوزه ها را از قديمترين گلدانهای ايرانی شمرد:
کنون خالی نبايد کوزه از می چون گل کوزه
پر از شبنم شد ارچه پر نگردد کوزه از شبنم
در عين حال، گويا تمام گلها در کوزه گذاشته نمی شده است. حتی اگر هم گذاشته می شده آنچه به نام “گل کوزه” مشهور است گل نرگس است. برای دسته های بزرگتر گل، بايد ظروف دهانه دار بزرگ تر از جنس سفال يا چينی استفاده شده باشد.
نگهداری گلها خارج از باغچه و در فصول سرد در گلخانه يا گرمخانه صورت می گرفته است و طبعا برای نگهداشتن گلها در گلخانه آنها را در گلدان نگهداری می کرده اند. شايد اين بيت را بتوان اشاره ای به گلخانه دانست:
گل از خلوت به باغ آورد مسند / بساط زهد همچون غنچه کن طی
درست است که از غنچه به گل تبديل شدن معنايی است که معمولا از خلوت گرفته می شود، اما آيا اين خلوت از نگاهی ديگر گلخانه زمستانه نيست؟
برای مجلس انس ات گلی فرستادم
اولين کاربرد گل برای هديه دادن به معشوق است. در اينکه در کدام مراحل بين عاشق و معشوق گل رد و بدل می شده سخن بسيار است اما طبعا در آغاز آشنايی و در مرحله خواستگاری گل پيامبر اصلی است. اين دو بيتی زنانه خود گويا ست:
پسر عمو ز باغ گل دراومد/ دو چنگش پر گل و رو ور(بر) من اومد
دوچنگش پر گل و رنگش حنايی/ لبونش از مو خواهه کت خدايی (دامادی)
گل و زن رابطه نزديکی دارند. در تمام ادب فارسی از زن و گل به صورت اينهمانی سخن رفته است و صفات گل به زن نسبت داده شده است. اما اين دوبيتی لطف ديگری دارد:
نگار مو نشسته بر لب جو/ گلی از او(آب) گرفته می کنه بو
گلی که او بياره بو نداره/ خودم گل می شوم يارم کنه بو
به هر روی پيداست که زنان دوستدار گل و به تعبير نظامی گل پرست اند:
چو سرو سهی دسته گل به دست
سهی سرو زيبا بود گل پرست
سخن نظامی هم به نزديکی زن و گل اشاره می کند و هم اين که بايد به او گل هديه داد.
دايره دوستداران گل تنها به زنان محدود نيست. فرخی سيستانی باده گساران را نيز گل پرست می داند:
باغ بتخانه گشت و گلبن بت
باده خواران گل پرست شمن
از نظر فرخی البته باران و باغ هم گل پرست اند. کمی بعد به رابطه گل و شراب يا گل و مل باز می گرديم.
رسم گل دادن هم وسعتی دارد بيش از آنچه در نگاه اول ممکن است به نظر برسد. در واقع، گل دادن صرفا به دربار يا به روابط عشاق محدود نبوده است. سعدی در انتظار دريافت گل از دوستان است:
مرا رسد که برآرم هزار ناله چو بلبل / که احتمال ندارم ز دوستان ورقی گل
سعدی در عين حال از گل فرستادن به مجلس بزرگان نيز خبر می دهد:
برای مجلس انس ات گلی فرستادم
که رنگ و بوی نگرداندش مرور سنين
نوع ديگری از گل دادن يا گل فرستادن در روابط پهلوانان مرسوم بوده است. دو نمونه آن موسوم به “گل کشتی” و “گل جنگ” ظاهرا از رسم های قديم ايرانی حکايت می کند: گل کشتی گلی بوده که پهلوانی برای آنکه پهلوانی ديگر را به کشتی گرفتن دعوت کند نزد او می فرستاده است. گل جنگ هم گل حريفان کشتی به يکديگر است. اما از اينکه در اين دعوتها از چه نوع گلی استفاده می کرده اند بی خبريم.
